ರಾಜೀನಾಮೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಬಹುದೇ? ಸಂವಿಧಾನ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?

✍️ ಅಡ್ವೊಕೇಟ್ ವೀರೇಂದ್ರಬಾಬು ನಂಜೇಗೌಡ

****

ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ನಾನು ಸೋತಿಲ್ಲ, ರಾಜ್ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಘರ್ಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ವಕೀಲನಾಗಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಒಂದೇ — ರಾಜಕೀಯ ಹಠ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ನಡುವೆ ಯಾರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ ಬಹಳ ಸರಳ. ಸಂವಿಧಾನ ಯಾವಾಗಲೂ ಗೆಲ್ಲುತ್ತದೆ.

ಮತದಾರರ ತೀರ್ಪು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಹಠ

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೂಲ ತತ್ವ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಜನ ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪೇ ಅಂತಿಮ. ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ 2011ರಿಂದ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸತತವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಆಳಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ನಾಯಕಿ. ಅವರ "ದೀದಿ" ವರ್ಚಸ್ಸು ಬಂಗಾಳದ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತ್ತು. 2016 ಮತ್ತು 2021ರಲ್ಲಿ "ನನಗೆ ಮತ ಹಾಕಿ" ಎಂದು ಕರೆ ಕೊಟ್ಟಾಗ ಜನ ಒಪ್ಪಿದ್ದರು. ಆದರೆ 2026ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ 207 ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದ BJP ಭಾರೀ ಜಯ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ 80 ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಕುಸಿದಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರು ತಾವೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಭವಾನಿಪುರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ 15,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳ ಅಂತರದಿಂದ ಸೋತಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಶೇ.63ರಷ್ಟು ಸಚಿವರು ಸೋಲು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಇದು ಜನರ ತೀರ್ಪು. ಇದನ್ನು "ಮ್ಯಾಂಡೇಟ್ ಕದಿಯಲಾಯಿತು", "ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಕ್ರೂರ ಹತ್ಯೆ" ಎಂದು ಪತ್ರಿಕಾಗೋಷ್ಠಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ ಕಾನೂನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ವಾದ ಸಾಬೀತು ಮಾಡಬೇಕಿದ್ದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಹತ್ತಬೇಕು — ಕುರ್ಚಿ ಹಿಡಿದು ಕೂರುವ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲ.

ಸಂವಿಧಾನ ಏನು ಹೇಳುತ್ತದೆ?

ವಕೀಲನಾಗಿ ನಾನು ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. Article 164 ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಅನುಮೋದನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನೇಮಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸಬಹುದು. Article 172 ಪ್ರಕಾರ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಅವಧಿ ಮೇ 6, 2026ಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದಿನ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ರಾಜೀನಾಮೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಸಂವಿಧಾನ ತಂತಾನೆ ಅವರ ಅಧಿಕಾರ ಕೊನೆಗಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಅಗತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ — ಸಂವಿಧಾನ ತಾನಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಕುರ್ಚಿಯಿಂದ ಇಳಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಮತ್ತು ಚುನಾಯಿತ ಸರ್ಕಾರ — ಒಂದು ತಿರುವು ಮುರುವಿನ ಕಥೆ

ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ವಿಚಾರ ಇದೆ. ಕಳೆದ ಐದು ವರ್ಷ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ನಡುವೆ ತೀವ್ರ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯಿತು. ರಾಜ್ಯ ಸಂಪುಟದ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಅನುಮೋದನೆ ತಡೆ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ನೇಮಕಾತಿ ಸಂಘರ್ಷ, ರಾಜ್ ಭವನ ಮತ್ತು ಸಚಿವಾಲಯದ ನಿರಂತರ ಜಟಾಪಟಿ ನಡೆಯಿತು. ಆಗ ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ "ರಾಜ್ಯಪಾಲರು BJP ಏಜೆಂಟ್, ಚುನಾಯಿತ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.

ಇಂದು ಅದೇ ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಸ್ಥಾನ BJP ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆಗೆ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಚೌಕಟ್ಟು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತನಾಗಿ ನಾನು ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, ಇದು ರಾಜಕೀಯದ ವ್ಯಂಗ್ಯ. ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಸ್ಥಾನ ಯಾವ ಪಕ್ಷದ ಕಡೆಗೂ ಇಲ್ಲ — ಅದು ಸಂವಿಧಾನದ ಕಡೆ ಮಾತ್ರ. ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ರಾಜ್ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗದಿದ್ದರೂ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು BJP ನಾಯಕರನ್ನು ಕರೆದು ಸರ್ಕಾರ ರಚಿಸಲು ಆಹ್ವಾನ ಕೊಡಬಹುದು. ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರೂ ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಹೇಳಿದ್ದೇನು?

ವಕೀಲನಾಗಿ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೀಗಿದೆ — ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಯಾವ ನಿಲುವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇತಿಹಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ.

1994ರಲ್ಲಿ SR ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ವರ್ಸಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಒಂಭತ್ತು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ನೇರ ಸಂಬಂಧ ಇರುವ ಈ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿತು — ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಹುಮತ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗದು. ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಫ್ಲೋರ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಮಾತ್ರ ಅಂತಿಮ ಮಾರ್ಗ. ಸರ್ಕಾರದ ಬಹುಮತ ಸಾಬೀತು ಮಾಡುವ ಸ್ಥಾನ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ನೆಲ ಮಾತ್ರ — ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಕೋಣೆ ಅಲ್ಲ.

1998ರ ಜಗದಂಬಿಕಾ ಪಾಲ್ ವರ್ಸಸ್ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ತಕ್ಷಣ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಫ್ಲೋರ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಆದೇಶಿಸಿತು. 2018ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಯಡಿಯೂರಪ್ಪ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹುಮತ ಸಾಬೀತಿಗೆ 15 ದಿನ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು — ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅದನ್ನು 24 ಗಂಟೆಗೆ ಇಳಿಸಿತು. 2020ರ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕೋರ್ಟ್ 24 ಗಂಟೆಯೊಳಗೆ ಫ್ಲೋರ್ ಟೆಸ್ಟ್ ಆದೇಶಿಸಿತು.

ಈ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಪುಗಳ ಸಾರ ಒಂದೇ — ಬಹುಮತ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾಯಕ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾನೂನು ಹಕ್ಕು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಾನೂನಿನ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ ಯಾವುದು?

ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರಿಗೆ ನಾನು ವಕೀಲನಾಗಿ ಹೇಳಬಯಸುವ ಒಂದು ಮಾತು ಇದೆ. ನೀವು ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶ ಅಕ್ರಮ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀರಾ? ಆದರೆ ಆ ಆರೋಪ ಸಾಬೀತು ಮಾಡಲು ಕಾನೂನಿನ ಮಾರ್ಗ ತೆರೆದಿದೆ. Representation of People Act, 1951ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 80 ಅಡಿ ಚುನಾವಣಾ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಫಲಿತಾಂಶ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ 45 ದಿನಗಳ ಒಳಗೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ಅಕ್ರಮ ಸಾಬೀತಾದರೆ ಕೋರ್ಟ್ ಚುನಾವಣೆ ರದ್ದು ಮಾಡಬಹುದು. ಹಿರಿಯ ವಕೀಲ ಜೇಠ್ಮಲಾನಿ ಅವರೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ — "ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಚುನಾವಣಾ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಹುದ್ದೆ ಹಿಡಿದು ಕೂರಬೇಡಿ."

ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪಾಯ

ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತನಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಳವಾದ ಆತಂಕ ಮೂಡಿಸಿದೆ. ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರ ಈ ನಡೆ ಮುಂದೆ Precedent ಆದರೆ ದೇಶದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸೋತ ನಾಯಕನೂ "ಮ್ಯಾಂಡೇಟ್ ಕದಿಯಲಾಯಿತು" ಎಂದು ರಾಜೀನಾಮೆ ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು. ಅಧಿಕಾರ ಹಸ್ತಾಂತರ ವಿಳಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಢಿ ಆಗಬಹುದು. ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಪ್ರತಿ ಚುನಾವಣೆ ನಂತರ ತಲೆದೋರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ SR ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ತೀರ್ಪಿನ ತತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯ ಆಗಲೇಬೇಕು — ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ತ್ವರಿತ ಸರ್ಕಾರ ರಚನೆ ಅನಿವಾರ್ಯ.

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ — ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು

ಅಮೆರಿಕ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಸಂವಿಧಾನಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಸೇನಾ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಇಂಥ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಬಗೆಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದೆ. Dr. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ದೂರದರ್ಶಿತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವರು ಕಟ್ಟಿದ ಸಂವಿಧಾನ ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ, ಯಾವ ಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಮಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಮತಾ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ಅವರಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಿದೆ — ನೀವು ರಾಜ್ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ ಬಿಡಲಿ, ಮೇ 6ರ ನಂತರ ನೀವು ಕಾನೂನಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಅಲ್ಲ. ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶ ಅಕ್ರಮ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಾದರೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಚುನಾವಣಾ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ. ಆ ದಾರಿ ತೆರೆದಿದೆ. ಆದರೆ ಸೋತ ನಂತರ ಕುರ್ಚಿ ಹಿಡಿದು ಕೂರುವ ಮೂಲಕ ಜನರ ತೀರ್ಪನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗದು. ಮನೆ ಮಾಲೀಕ ಬದಲಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಳೆಯ ಬಾಡಿಗೆದಾರ ಎಷ್ಟೇ ಹಠ ಮಾಡಿದರೂ ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕಾರ ಬರುವುದು ಜನರ ಮತದಿಂದ — ಉಳಿಯುವುದೂ ಜನರ ಮತದಿಂದಲೇ. ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಸೌಂದರ್ಯ, ಇದು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಶಕ್ತಿ.