ಶಾಲ್ಮಲಾ ನದಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆಷ್ಟು ಗೊತ್ತು?
( ಇದು 1982 ಇಸ್ವಿಯ ಕಸ್ತೂರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಶಾಲ್ಮಲೆ ಲೇಖನದ ಭಾಗ. ಇದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಇರಬಹುದು ಯಾಕೆಂದರೆ ಹಳೆಯ ಪ್ರೀಂಟ ಕಾರಣ. ಡಾ ವಿನಾಯಕ ಶಾನಭಾಗ ಮಂಚಿಕೆರೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಪ್ತ ನ್ಯೂಸ್ಗೆ ಇದನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಕೊಟ್ಟವರು ವೈದ್ಯರಾದ ರವಿಕಿರಣ್ ಪಟವರ್ಧನ್ ಅವರು)
*******************
ನೀರು ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಆಧಾರ. ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತು, ಜೀವಜಾಲ ಹಾಗೂ ಚರಾಚರಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಜೀವನದ ಮೂಲಾಧಾರವಾದ ನೀರಿನ ಸ್ವರೂಪ, ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕುರಿತು ಮಾನವನು ಯುಗಯುಗಾಂತರಗಳಿಂದ ಭೂವಿಜ್ಞಾನಿ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಶೋಧಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಅನಾಗರಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯವರೆಗೆ ಮಾನವನ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಮಹತ್ತರ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. ಜುಳುಜುಳಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಸಲಿಲ ಸರಗಳು, ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುವ ನದಿ ತೀರಗಳು ಮಾನವನ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು; ಅವುಗಳ ದಡದ ನಿಸರ್ಗದ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಪೂರೈಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಹೀಗಾಗಿ ನದಿ ತೀರಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತೊಟ್ಟಿಲಗಳಾದವು. ಇದು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ನಿರಂತರ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಲಿಲಧಾರೆಗಳು ಉಗಮಿಸಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಐತಿಹ್ಯ, ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಭೂಗರ್ಭೀಯ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತದ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಈ ಚಿಂತನೆ ವೇದಕಾಲದಿಂದಲೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಋಗ್ವೇದ ಸಂಹಿತೆಗಳು, ಅರಣ್ಯಕೋಪನಿಷತ್ತುಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ರಂಥಗಳು, ನಿರುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಾದಿ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ, ಸಿಂಧು, ಸರಸ್ವತಿ, ಯಮುನಾ, ಗೋದಾವರಿ, ನರ್ಮದಾ, ಕೃಷ್ಣಾ, ಭೀಮರಥಿ, ಸರಯು, ಗಂಡಕಿ, ಗೋಮತಿ, ಕಾವೇರಿ, ಕಪಿಲಾ, ನೇತ್ರಾವತಿ ಮುಂತಾದ ನದಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರಕುತ್ತವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಶ್ರೀಮೇರು, ಮಂದರಗಿರಿ, ಕೈಲಾಸ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಲಯ, ವಿಂಧ್ಯ, ಮೈನಾಕ, ಗೋಮಂತಕ ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಗಳ ವಿವರಣೆಗಳೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ಈ ದೀರ್ಘ ನದಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿಯ ಉಗಮಸ್ಥಾನ ಮಲಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪೂರ್ವ ಅಂಚಿನ ಧಾರವಾಡ–ವರದಾ ದಕ್ಷಿಣ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ (ಸುಮಾರು 11–12ನೇ ಶತಮಾನ) ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದ ಪವಿತ್ರ ಪುಷ್ಕರಣಿಯೇ ಇದರ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ವಾಯುಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸಪ್ತಋಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಹಸಿರು ಕೊಳ್ಳಗಳು ಹಾಗೂ ಶಾಲ್ಮಲಿ (ಬರಲ ಹತ್ತಿ) ಮರಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ‘ಶಾಲ್ಮಲೆ’ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ, ಪಾತಾಳಗಾಮಿ—ಅಂದರೆ ಭೂಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿ—ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕೃತಾರ್ಥವೂ ಈ ನದಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ.
ಧಾರವಾಡ ಪರಿಸರವು ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ಬಯಲುನಾಡಿನ ಸಂಧಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, ಇಲ್ಲಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಏರಿಳಿತಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯ ವಾಯುಪುರಾಣದ ವರ್ಣನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ‘ಶಾಲ್ಮಲಿ ದ್ವೀಪ’ ಅಥವಾ ‘ಶಾಲ್ಮಲಿ ತೀರ’ವೆಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಧಾರವಾಡ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸಬಹುದೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು.
ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಸೋಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸಿದ ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿ ಸಮೀಪದ ನುಗ್ಗಿಕೆರೆ ಹನುಮಂತನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಉಗಮದಿಂದ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಮನಗಂಡಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು ಐದು ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಪ್ರಪಾತದಲ್ಲಿ ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಗುಪ್ತವಾಗಿದೆಯೆಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೆಲವೆಡೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಳ್ಳಿಗಟ್ಟಿ, ಬಸುವನಕೊಪ್ಪ, ಜಮ್ಮಿಹಾಳಗಳ ಮೂಲಕ ಕಂಡೂ ಕಾಣದಂತೆ ಹರಿದು ಬೇಡ್ತಿ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.
ಮುಂದೆ ಈ ನದಿ ‘ಬೇಡತಿಕಲ್ಲ ಹಳ್ಳ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಎಮ್ಮಿಗಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಬಮ್ಮಿಗಟ್ಟಿಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಹಾದು, ಕಲಘಟಗಿ, ಬನ್ನಿಗಟ್ಟಿ, ಕೋಳಿಕೆರೆ ಹಾಗೂ ಇಂದೂರುಗಳವರೆಗೆ ಮತ್ತೆ ‘ಶಾಲ್ಮಲೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾರವಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ಮಂಚಿಕೇರಿ, ಅರಬೈಲ, ಸುಂಕಸಾಳ, ಹಬ್ಬಲ, ಗುಂಡಬಾಳಗಳ ಹಸಿರು ಕೊಳ್ಳ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ‘ಗಂಗೆ ಎಳೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಂಕೋಲಾ ಮತ್ತು ಗೋಕರ್ಣಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಗಂಗಾವಳಿ ನದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.
ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಪರೂಪದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮವಾಹಿನಿ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ದ್ವಿಮುಖ ಸ್ವಭಾವ. ಸೋಮೇಶ್ವರದ ಪೂರ್ವ ಮಲೆಯ ಹೊಂಡದಿಂದ ಉಗಮಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರವಾಹ ಜುಳುಜುಳಿಯಾಗಿ ಹರಿದು ರೈಲುಮಾರ್ಗವನ್ನು ದಾಟಿ, ದೊಡ್ಡಹಳ್ಳ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೆಬಸೂರು, ಬೆಳ್ಳಿಸಂಗಮ, ಕೆಲವಾಡ, ಕರ್ಲವಾಡ, ಕಲಕವಾಡ, ಅರೆಕುರವತ್ತಿ, ಯಮನೂರು ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಾಮಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದು ನವಲಗುಂದ ಸಮೀಪ ಮಲಪ್ರಭಾ ನದಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪೂರ್ವವಾಹಿನಿಯ ಉದ್ದ ಸುಮಾರು ಎಂಭತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಆಗಿದ್ದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಯಲುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಈ ದ್ವಿದಿಶಾವಾಹಿನಿ ಸ್ವರೂಪವು ಭಾರತೀಯ ನದಿ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಜಾನಪದ ಕಥೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಪಡುವ ದಿಬ್ಬದ ಗೌಡನೊಬ್ಬನು ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಗಂಗೆಯು ಅವನ ಮನೆಯ ಮಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಳೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕನಸು ಕಂಡನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಗಳ ಬಲಿದಾನ ಬೇಡಿಕೆಯು ಬಂದಾಗ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗಂಗಾರೂಪಿಣಿಯಾದ ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿ ಉಗಮಿಸಿದ ಕೆಲವೇ ಅಂತರದಲ್ಲಿಯೇ ಗುಪ್ತಳಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಕಥೆ ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಮಾನವನ ಜೀವನ ಸಂಬಂಧದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಭೌಗೋಳಿಕ, ಭೂಗರ್ಭಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ, ಶಾಲ್ಮಲೆ ನದಿ ಗುಪ್ತಗಾಮಿನಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ದ್ವಿದಿಶಾವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಅಪರೂಪದ ನದಿಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಅದರ ಇತಿಹಾಸ, ಪ್ರವಾಹ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳು ಶಾಲ್ಮಲೆಯನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಹತ್ವದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
What's Your Reaction?
Like
0
Dislike
0
Love
0
Funny
0
Angry
0
Sad
0
Wow
0
